Jest to najlepiej poznana choroba autoimmunologiczna. Wiadomo jaki jest czynnik sprawczy w diecie, wiadomo jakie geny są za jej powstanie odpowiedzialne. Można ją przewidzieć, można ją wyleczyć.

To co wszyscy wiedzą

Ogólnie przyjętymi cechami celiakii (choroby trzewnej) jest odpowiedź odpornościowa za pośrednictwem limfocytów T, w reakcji na gliadynę (część glutenu pszenicznego).  Do trwania choroby potrzeba więc ciągłej podaży tej cząsteczki w jelicie. Aby zahamować chorobę, oficjalnie zalecana jest więc ścisła dieta bezglutenowa. Zero pszenicy, żyta i jęczmienia, Warto też pozbyć się owsa i innych zbóż. W praktyce, przez jakiś czas stosuje się AIP.

Decydująca jest też obecność alleli genów Głównego Układu Zgodności Tkankowej HLA (ang. Human Leukocyte Antigen): DQ2 i DQ8, przy czym większość pacjentów ma haplotyp HLA-DQ2 o allelach DQA1*0501 lub DQB1*0201 kodowanych na chrmosomie 6-tym. Oprócz tego istnieje szereg innych genów, nie dotyczących HLA, któe mają wpływ.

Posiadanie określonych, predysponujących do choroby, genów HLA, nie oznacza wcale, że osoba chora nie może mieć innego wariantu. Wiadomo tylko tyle, że takie osoby, z pewnością mają prawdopodobieństwo zachorowania przy diecie zawierającej gluten. Ich podatność jest genetycznie uwarunkowana.

Celiakię wywołuje gluten u genetycznie predysponowanych osób.

Warto wiedzieć, że może mieć też postać jawną, o ustalonych cechach, jak i utajoną, dającą niezauważalne symptomy. Postać jawna cechuje się wyraźnymi problemami jelitowymi, rozwolnieniem i wykrywalną atrofią kosmków jelitowych.

Osoby młode mogą odstawać wzrostem od rówieśników. Obecne są też liczne niedobory. Złe przyswajanie składników pożywienia prowadzi do innych problemów. Osoby, które ćwiczą przy odpowiedniej podaży białek, nie mogą uzyskać zwiększonej masy mięśniowej.

Postać utajoną może mieć każdy, bo niczym szczególnym się nie objawia. Aby ją wykryć trzeba już zrobić specjalistyczne badania. No i jest jeszcze tzw. nie-celiakalna nadwrażliwość na gluten, w której objawy są, lecz chwilowe oraz alergia na zboża. O tych napiszę kiedy indziej.

Geny HLA kodują białka, nazywane tym razem MHC (ang Major Histocompatibility Complex). Biorą one udział w wykrywaniu tzw. antygenów. Normalnie antygeny to ciała obce lub obce cząsteczki. W chorobach autoimmunologicznych antygenami stają się niestety białka własnego ciała.

Autoimmunologia

Celem autoagresji są białka naturalnie występujące w ciele i będące składnikiem tkanek. Składniki te identyfikowane są przez tzw. przeciwciała. Są to specjalne cząsteczki układu odpornościowego, wytwarzane przez limfocyty B, skierowane przeciwko antygenom. I tak każda choroba autoimmunologiczna charakteryzuje się innymi przeciwciałami.

W celiakii przeciwciała oryginalnie skierowane są przeciwko obcemu białku – gliadynie lub deaminowanej gliadynie. Poza tym wykrywane są przeciwciała, które reagują z własnymi enzymami, znajdującymi się w tkankach ciała. W tym wypadku są to tkanki jelitowe. Są to przeciwciała przeciwko endomysium, calretikulinie i transglutaminazie tkankowej (anty-tTG) – więcej o nich potem.

Ten ostatni enzym rozcina białka gliadyny, które są prezentowane przez kompleksy białek MHC określonego typu. Te fragmenty są sprawdzane przez limfocyty T i wywołują reakcję odpornościową. Efektem jest atrofia i zniszczenie komórek nabłonka jelitowego. Można to sprawdzić biopsją.

Trawienie

Ale jak gliadyna przedostaje się do organizmu przez szczelną barierę jelitową? Na początek odpowiem na pytanie, co to jest gliadyna? Jest to białko, część frakcji białkowej glutenu pszenicznego. Gluten to tak naprawdę toksyna przeciwko insektom zawarta w dużej ilości w różnych zbożach, przede wszystkim w pszenicy, życie i jęczmieniu.

Puszystość ciasta to gluten.

Niestety pszenica zyskuje niezwykłe właściwości dzięki glutenowi. Mąka pszeniczna zmieszana z wodą tworzy ciasto. To właśnie dzięki glutenowi jest to znacznie ułatwione. Co więcej, po wypieku ciasto jest puszyste – także dzięki glutenowi. Wystarczy zrobić ciasto z mąki gryczanej (gryka to nie zboże) – żadnej puszystości. Gwarantowane. Składnikiem glutenu jest też gluteina, lecz ona nie stanowi problemu. Problemy sprawia gliadyna.

Gliadyna przedostaje się do jelita. A nie powinna. Jak każde białko, powinna przejść wstępne trawienie w żołądku. Wykonują to enzymy proteolityczne, takie jak pepsyna, wymagające do działania skrajnie kwaśnych warunków panujących w żołądku. Bez tego, czyli pH 1-3, nie działają.

Trawienie polega pokrótce na pocięciu białka na mniejsze kawałki. Jednak gliadyna jest odporna na trudne warunki panujące w żołądku i na działanie enzymów. W efekcie zawsze część tego białka przejdzie nietknięta dalej. Tym więcej, im więcej było go na początku, a jest go dużo jeśli jemy bułki, chleb, makarony i ciasta.

Po drugie, gluten i inne białka, nie zostaną strawione, gdy nie ma kwaśnych warunków w żołądku. Nawet przy optymalnych, kwaśnych warunkach trawienie nie zachodzi to całkowicie. Praktycznie zawsze trochę glutenu o pełnej aktywności przechodzi dalej – do jelita.

Jest to m.in. efekt picia podczas jedzenia lub po/przed, czyli rozcieńczania zawartości żołądka. W efekcie zamiast właściwych pH 2, mamy np. pH 4, czyli trawienie działa, lecz słabo. Drugi powód braku kwasu żołądkowego to używanie tzw. leków na zgagę, które właśnie to mają na celu – zniwelować kwasowość żołądka. Zamiast pH 2 mamy wtedy jeszcze gorsze warunki, bo pH 7. Tyle co woda. Trawienie nie odbywa się wtedy wcale.

Bariera

Wiesz już, czemu gliadyna trafia nietknięta do jelita mimo przejścia przez żołądek, który powinien ją strawić. Bariera jelitowa przepuszcza gliadynę z powodu… gliadyny. Bariera jelitowa jest tak zbudowana, by nie przepuszczać nic niepożądanego.

Gluten rozszczelnia jelito. Zawsze.

Jest jak kartka papieru, którą można użyć jak filtru do cieczy. Jeżeli utworzysz z niej coś w kształcie lejka i wlejesz tam jakąś zawiesinę, powiedzmy piasku, to woda przeleci. Lecz cała reszta, czyli piasek, zostanie.

Analogicznie jest z jelitem. Warstwa komórek tworzących barierę jelitową ściśle do siebie przylega. Przejdzie przez nią w zasadzie tylko woda. Istnieją jednak procesy dające w efekcie rozszczelnienie jelita. Proces ten prowadzi do przepuszczania większych cząsteczek, w rodzaju białek i cukrów, a nawet całych komórek, na drugą stronę.

Jednym ze wspomnianych procesów jest tzw. szlak zonuliny. W reakcji na wybrane czynniki dietetyczne, takie jak gliadyna, jelito ulega rozszczelnieniu. Chciałbym podkreślić, że proces ten jest możliwy u każdego. Każdy, bez wyjątku reaguje na gliadynę rozszczelnieniem jelita. Jedynie wpływ może być różny co do skali, o czym decyduje predyspozycja genetyczna.

Właśnie taka predyspozycja ma miejsce w celiakii. Szlak zonuliny jest najwyraźniej nadaktywny u osób z chorobą trzewną. W porównaniu do osób zdrowych, nawet bez stymulacji gliadyną ich jelita wytwarzają w zbyt dużej ilości zonulinę i w efekcie są częściowo nieszczelne.

Czyli sytuacja bazowa takich osób nie jest dobra. Potencjalnie mają szczególnie dużą ekspozycję na różnego rodzaju antygeny (obce cząsteczki) obecne w pożywieniu i niestrawione cząsteczki. Wszelkie molekuły, nie tylko gluten, mogą przedostać się do krwi przez „dziury w jelicie” i wywołać reakcję, której efektem jest choroba z autoagresji.

Te, najczęściej nieznane, antygeny (czynniki środowiskowe) wywołują reakcję autoimmunologiczną. Obce cząsteczki przedostają się przez barierę jelitową. Równie dobrze mogą się dostać do organizmu przez skórę lub przedostać do mózgu przez tzw. barierę krew-mózg.

Reakcja autoimmunologiczna jest w zasadzie „wypadkiem przy pracy”. Dzieje się to prawdopodobnie na zasadzie tzw. mimikry molekularnej (podobieństwa cząsteczek). Białka obce są wykrywane jako antygeny, które muszą być wykryte i zniszczone. Wykrywaniem zajmują się przeciwciała, a niszczeniem komórki żerne lub limfocyty T.

Choroby autoimmunologiczne powstają z połączenia trzech czynników: genetycznego, środowiskowego i wadliwej bariery.

Niestety niektóre białka własnych komórek – składniki organizmu – są podobne do obcych. W rezultacie są atakowane. Powstaje reakcja autoimmunologiczna. Jaka – o tym decyduje genetyka. Podstawowym czynnikiem jest jednak wadliwa bariera jelitowa, skórna i/lub mózgowa. W zależności od „kombinacji” czynników ujawni się celiakia, Hashimoto, toczeń lub stwardnienie rozsiane. Najczęściej, w celu wyleczenia,  można wpłynąć jednie na funkcjonowanie bariery lub czynnik środowiskowy.

Podsumowanie:

  • Celiakia jest na tyle dobrze poznana, że można ją leczyć. Wymagana jest jednak dieta bezglutenowa.
  • Wiele osób chorych na celiakię stosuje taką dietę do końca życia.
  • Jest parę form nadwrażliwości na gluten:jawna, utajona celiakia, nie-celiakalna nadwrażliwość i alergia na zboża (niekoniecznie na sam gluten).
  • Guten nadaje ciastu spoistość i puszystość.
  • Dostając się do organizmu gluten rozszczelnia barierę jelitową.
  • Niemal każda choroba autoimmunologiczna bierze się z rozszczelnienia jelita.

Literatura

Lerner, A. & Matthias, T., 2015. Changes in intestinal tight junction permeability associated with industrial food additives explain the rising incidence of autoimmune disease. Autoimmunity Reviews, 14(6), pp.479–489.

Suzuki, T., 2013. Regulation of intestinal epithelial permeability by tight junctions. Cellular and Molecular Life Sciences, 70(4), pp.631–659.

Matthias, T. et al., 2016. The industrial food additive, microbial transglutaminase, mimics tissue transglutaminase and is immunogenic in celiac disease patients. Autoimmunity Reviews, 15(12), pp.1111–1119.

Drago, S. et al., 2006. Gliadin, zonulin and gut permeability: Effects on celiac and non-celiac intestinal mucosa and intestinal cell lines. Scandinavian journal of gastroenterology, 41(4), pp.408–19.

Lerner, A. & Matthias, T., 2015. Changes in intestinal tight junction permeability associated with industrial food additives explain the rising incidence of autoimmune disease. Autoimmunity Reviews, 14(6), pp.479–489.

Shewry, P.R., 2009. Wheat. Journal of Experimental Botany, 60(6), pp.1537–1553.

 

 

Reklamy

Skomentuj

Proszę zalogować się jedną z tych metod aby dodawać swoje komentarze:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s